Driving Short Distances by Joff Winterhart: ഏകാകികളുടെ ദിനചര്യകൾ

ഇരുപത്തിയേഴുകാരനായ സാം അമ്മയുടെ വീട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തിയപ്പോഴാണ് കീത്ത് നട്ട് അയാൾക്ക് ഒരു ജോലി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നത്. പട്ടണത്തിലെ തന്റെ പതിവ് ബിസിനസ് സന്ദർശനങ്ങളിൽ കീത്തിനൊപ്പം സാം പോകാൻ തുടങ്ങുന്നു. അങ്ങനെ ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നതിനിടെ, ഒരുമിച്ചുള്ള യാത്രകളും ഒരേപോലെയുള്ള ദിനചര്യയും അവർക്കിടയിൽ പതിയെ ഒരു അടുപ്പം വളർത്തുന്നു. അതിനിടയിൽ സാം പുതിയ ആളുകളെ പരിചയപ്പെടുകയും പലതരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചെന്നുപെടുകയും കീത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ചില രഹസ്യങ്ങൾ പതിയെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നു.

ബ്രിട്ടീഷ് എഴുത്തുകാരനും ചിത്രകാരനുമായ ജോഫ് വിന്റർഹാർട്ടിന്റെ ശ്രദ്ധേയമായ ആദ്യ ഗ്രാഫിക് നോവലായ Days of the Bagnold Summer-ന് പിന്നാലെ 2017-ൽ ബ്രിട്ടനിലെ ജോനാഥൻ കേപ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച കൃതിയാണ് Driving Short Distances. അധികം ഒച്ചപ്പാടുകളൊന്നുമില്ലാതെ, വളരെ പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ കഥ പറയുന്ന ഈ ഗ്രാഫിക് നോവൽ കൂട്ടായ്മ, മധ്യവയസ്സിലെ പ്രതിസന്ധി, ഏകാന്തത തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിലേക്കാണ് കടന്നുചെല്ലുന്നത്. അതിലെ രണ്ട് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങൾ—ചെറുപ്പക്കാരനായ സാം, പ്രായം ചെന്ന കീത്ത്—പരസ്പരം തീർത്തും വ്യത്യസ്തരാണ്. ജീവിതത്തിൽ എന്ത് ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ ഉഴലുന്നവനാണ് സാം. തനിക്ക് ചുറ്റും സൃഷ്ടിച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്ന സ്വന്തം പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചില ധാരണകളിൽ വിശ്വസിച്ചാണ് കീത്ത് ജീവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, പുറമേ ഇത്ര വ്യത്യസ്തരായിട്ടും, ഉള്ളിൽ ഇരുവരും നേരിടുന്നത് ഏറെക്കുറെ ഒരേ പ്രശ്നങ്ങളാണ്.

സാമിന്റെ കണ്ണുകളിലൂടെയാണ് നാം കഥയെ കാണുന്നത്. മനുഷ്യരുമായുള്ള ഇടപെടലുകളോടുള്ള അവന്റെ നിസ്സംഗതയും അകൽച്ചയും അതുവഴി വളരെ അടുത്തറിയാൻ കഴിയുന്നു. സാമിന്റെ സ്വഭാവത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന തരത്തിലാണ് കഥയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്—ശാന്തമായി, പതുക്കെ, അധികം വിശദീകരണങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ. കീത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള കാര്യങ്ങളും സാം നമുക്ക് നേരിട്ട് പറഞ്ഞുതരുന്നില്ല. അയാൾ കാണുന്ന കാര്യങ്ങളിലും ശ്രദ്ധിക്കുന്ന ചെറിയ വിശദാംശങ്ങളിലും സംഭാഷണങ്ങളിലുമൊക്കെയായി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സൂചനകളിൽ നിന്നാണ് നാം കീത്തിനെ പതിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്.

കഥയിൽ വലിയ സംഭവവികാസങ്ങളോ നാടകീയമായ വഴിത്തിരിവുകളോ ഇല്ല. ചെറിയ സംഭവങ്ങളും നിസ്സാരമെന്ന് തോന്നുന്ന സംഭാഷണങ്ങളും ഇടയ്ക്കിടെയുള്ള ചെറിയ വെളിപ്പെടുത്തലുകളുമാണ് കഥയെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്. പക്ഷേ, അതാണ് ഈ കൃതിയുടെ പ്രത്യേകതയും. സാം-കീത്ത് ബന്ധത്തെ പതിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ആ ദിനചര്യയുടെ പ്രാധാന്യം അങ്ങനെ നമുക്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.

Driving Short Distances-ലെ ചിത്രങ്ങൾ വളരെ ലളിതവും വൃത്തിയുള്ളതുമാണ്. ധാരാളം ഒഴിഞ്ഞ ഇടങ്ങൾ അവയിൽ കാണാം. പശ്ചാത്തലങ്ങൾക്ക് അധികം പ്രാധാന്യം നൽകാത്തതിനാൽ ശ്രദ്ധ സ്വാഭാവികമായി കഥാപാത്രങ്ങളിലേക്കാണ് തിരിയുന്നത്—അവരുടെ മുഖങ്ങളിലേക്കും ഭാവമാറ്റങ്ങളിലേക്കും പെരുമാറ്റത്തിലേക്കും. അതിനാൽ, കഥയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളേക്കാൾ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും അവരുടെ ചെറിയ ചലനങ്ങളും നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനാണ് ഈ കൃതി കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നതെന്ന് തോന്നും. മുഖഭാവങ്ങൾ പ്രത്യേകിച്ചും സൂക്ഷ്മമായി, എന്നാൽ അതേസമയം വളരെ സ്വാഭാവികമായാണ് വരച്ചിരിക്കുന്നത്.

ചിത്രങ്ങൾക്ക് മിനുക്കമില്ലാത്ത, അല്പം പരുക്കൻ ഭാവമുണ്ട്. അത് കഥയുടെ അടുപ്പമുള്ള സ്വഭാവത്തോട് നന്നായി ചേരുകയും ചെയ്യുന്നു. കൈകൊണ്ട് വരച്ചതുപോലെയുള്ള വാട്ടർകളർ ചിത്രങ്ങളുടെ സ്വാഭാവികതയും കൃതിക്ക് കൂടുതൽ അടുപ്പം നൽകുന്നു. നീലയാണ് ചിത്രങ്ങളിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന നിറം. ഇടയ്ക്കിടെ വരുന്ന തവിട്ടുനിറം പതിവിൽനിന്നുള്ള ചെറിയ മാറ്റങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കീത്തിന്റെ നായയായ ക്ലിയോ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ അവളെ തവിട്ടുനിറത്തിലാണ് വരച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്.

സാമിനെയും കീത്തിനെയും ശരീരപ്രകൃതിയിലും സ്വഭാവത്തിലും പെരുമാറ്റത്തിലും പരസ്പരം നേർവിപരീതമായാണ് അവതരിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. സാം ഉയരം കൂടിയ, മെലിഞ്ഞ ചെറുപ്പക്കാരനാണ്; കീത്ത് കുറിയതും തടിച്ച ശരീരമുള്ളയാളും. സാം അന്തർമുഖനും നിഷ്ക്രിയനും സ്വന്തം കഴിവുകളെക്കുറിച്ച് എപ്പോഴും സംശയമുള്ളവനുമാണ്. മറ്റുള്ളവരോട് സംസാരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ കേട്ടിരിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നയാൾ. കീത്താകട്ടെ, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ സംസാരിക്കുന്ന, പലപ്പോഴും സംഭാഷണത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കുന്ന ഒരാളാണ്. ആളുകളുമായി ഇടപഴകാൻ സാം ബുദ്ധിമുട്ടുമ്പോൾ, തനിക്ക് ചുറ്റും ധാരാളം സുഹൃത്തുക്കളുണ്ടെന്ന് കീത്ത് കരുതുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം തനിക്കാണെന്ന ആത്മവിശ്വാസമാണ് കീത്തിനുള്ളത്. സാം ആകട്ടെ, എങ്ങനെയെങ്കിലും ജീവിതത്തിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയാണ്.

പക്ഷേ, ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾക്കപ്പുറം ഇരുവരും അടിസ്ഥാനപരമായി ഏകാകികളാണ്.

സാമുമായി ഒരു അടുപ്പം ഉണ്ടാക്കാൻ കീത്ത് ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. തന്റെ ജീവിതത്തിൽ വഴികാട്ടിയായിരുന്ന ഒരാൾ തനിക്ക് നൽകിയതുപോലെ, സാമിനും ഒരു പിതൃസാന്നിധ്യമാകണമെന്നാണ് അയാളുടെ ആഗ്രഹം. കീത്തിന്റെ ബിസിനസ് സന്ദർശനങ്ങൾ പോലും ഒരു അർത്ഥത്തിൽ ആളുകളുമായുള്ള ബന്ധം നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങളാണ്. എന്നാൽ, താൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നത് അത്തരമൊരു ബന്ധമാണെന്ന് സമ്മതിക്കാൻ കീത്ത് സ്വയം പോലും തയ്യാറല്ല.

പരസ്പരം മനസ്സുതുറക്കാനും വൈകാരികമായി അടുക്കാനും ഇരുവർക്കും ഒരുപോലെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. പകരം, മണിക്കൂറുകളോളം നീളുന്ന അർത്ഥമില്ലാത്ത, പലപ്പോഴും ഏകപക്ഷീയമായ സംഭാഷണങ്ങളും വിരസമായ ഉച്ചഭക്ഷണ ഇടവേളകളുമാണ് അവർക്കിടയിലെ ബന്ധത്തെ നിലനിർത്തുന്നത്. പലപ്പോഴും കീത്ത് സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും; സാം കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കും. വലിയൊന്നും പരസ്പരം പറയാനില്ലെങ്കിലും, ആ സമയം അവർ ഒരുമിച്ച് ചെലവഴിക്കുന്നു.

അവരുടെ സ്വകാര്യജീവിതവും അത്ര ഭദ്രമല്ല. സാം അമ്മയിൽനിന്ന് പതിയെ വൈകാരികമായി അകന്നുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. താൻ ഇനി പ്രസക്തനല്ലാതായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണോ എന്ന ചിന്തയോടാണ് കീത്ത് ഉള്ളിൽ പോരാടുന്നത്. തുടങ്ങിവെക്കുന്ന ഒന്നും പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാത്തതിൽ സാം നിരാശനാണ്. കീത്തിനാകട്ടെ, മറ്റുള്ളവർക്കുമുന്നിൽ താൻ കാണിച്ചുനടക്കുന്ന ആ ആത്മപ്രാധാന്യത്തിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വലിയ അടിത്തറയൊന്നുമില്ലെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് വേദനിപ്പിക്കുന്നത്.

എങ്കിലും, ഒരുമിച്ച് ചെലവഴിക്കുന്ന ആ സമയം ഇരുവർക്കും വെറുതെയാകുന്നില്ല. അതിലൂടെ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് ചില കാര്യങ്ങൾ അവർ തിരിച്ചറിയുന്നു. രണ്ടുപേരും കുറച്ചുകൂടി തിരിച്ചറിവുള്ളവരാകുന്നു; സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ നിരാശകളിൽനിന്ന് എങ്ങനെയെങ്കിലും രക്ഷപ്പെടണമെന്ന ആ തിടുക്കവും അല്പം കുറയുന്നു.

Driving Short Distances പറയുന്നത് ജീവിതത്തിൽ തളർന്നുപോയ, ഏകാകികളായ രണ്ട് മനുഷ്യരുടെ കഥയാണ്. പരസ്പരം കൂടെയുണ്ടെങ്കിലും മനസ്സുതുറന്ന് സംസാരിക്കാൻ കഴിയാത്ത രണ്ട് പേർ. അവർക്കിടയിൽ വലിയൊരു ആത്മബന്ധം വളരുന്നില്ല. അതിന് പകരം, ഒരുമിച്ചുള്ള ആ ദിനചര്യയാണ് അവരെ ചേർത്തുനിർത്തുന്നത്. ഒരേ വഴികളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുക, ഒരേ ആളുകളെ കാണുക, ഒരുമിച്ച് ഭക്ഷണം കഴിക്കുക—അങ്ങനെയുള്ള ചെറിയ ശീലങ്ങൾ പതിയെ അവരുടെ ബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നു. സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ തുറന്നുകാട്ടേണ്ടിവരാതെ പരസ്പരം കൂടെയിരിക്കാനുള്ള ഒരു സുരക്ഷിത ഇടമായി ആ ദിനചര്യ മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ Driving Short Distances ഒരു വിചിത്രമായ അനുഭവമാണ്. അതിൽ തമാശയുണ്ട്, പക്ഷേ അതിന്റെ അടിയിൽ ഒരു വിഷാദവും. കഥാപാത്രങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ നമുക്ക് പരിചിതമായ പല നിസ്സാരതകളും നിരാശകളും കാണാം. വലിയ സംഭവങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ, വളരെ പതുക്കെ, രണ്ട് ഏകാകികളായ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് നമ്മളെ അടുപ്പിക്കുന്ന ഈ ഗ്രാഫിക് നോവൽ ഒടുവിൽ പ്രതീക്ഷിച്ചതിലേറെ ഹൃദയസ്പർശിയായി മാറുന്നു.

The Death of Robin Hood: ഇതിഹാസങ്ങൾ പിറക്കുന്നത് എങ്ങനെ

The Death of Robin Hood കാണുന്നതിന് മുമ്പ്, ഈ സിനിമയുടെ കഥ 2017-ലെ Logan എന്ന സിനിമയുടെ ആവർത്തനമാണെന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള ചില നിരൂപണങ്ങൾ ഞാൻ വായിച്ചിരുന്നു. Logan-ൽ ഹ്യൂ ജാക്ക്മാൻ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ഒരുകാലത്തെ ഇതിഹാസ കഥാപാത്രത്തെയാണ്—പ്രായം ചെന്ന, തളർന്നുപോയ, പ്രശ്നങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയ ഒരാളെ. മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെ ഒരു പെൺകുട്ടിയുടെ സംരക്ഷകനും വഴികാട്ടിയുമായി മാറേണ്ടിവരുന്ന അവസ്ഥയിലാണ് അയാൾ. The Death of Robin Hood-ന്റെ കഥാസംഗ്രഹം വായിച്ചാലും ഏതാണ്ട് ഇതേ കഥാപരിസരമാണ് കാണാനാകുക.

Logan സൂപ്പർഹീറോ സിനിമകളിൽ കൊണ്ടുവന്ന മാറ്റങ്ങളും, വൂൾവറിനെയും പ്രൊഫസർ എക്സിനെയും സമീപിച്ച രീതിയും എനിക്ക് ഏറെ ഇഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ സ്വാഭാവികമായും ഒരു ചോദ്യം ഉയരും: The Death of Robin Hood ആ പഴയ സിനിമയുടെ മറ്റൊരു പതിപ്പ് മാത്രമാണോ?

പുറമേനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, അതെ എന്നു പറയാം. രണ്ട് സിനിമകളുടെയും കഥയിൽ സാമ്യമുണ്ട്. ഒരു പരിധിവരെ കഥ പറയുന്ന രീതിയിലും സമാനതകളുണ്ട്. നേരത്തേ നമുക്ക് പരിചിതമായ ഒരു നായകകഥാപാത്രത്തെ പുതിയൊരു രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് രണ്ടും ചെയ്യുന്നത്. പഴയ കഥകളുടെ സ്വഭാവത്തിൽനിന്നും അവയോടൊപ്പമുള്ള പതിവ് കാഴ്ചപ്പാടുകളിൽനിന്നും മാറിനിന്ന്, കഥയുടെ വേഗത്തിലും ഘടനയിലും ദൃശ്യഭാഷയിലുമെല്ലാം വ്യത്യസ്തമായ ഒരു അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കാനാണ് രണ്ട് സിനിമകളും ശ്രമിക്കുന്നത്.

എന്നാൽ കുറച്ചുകൂടി ആഴത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, The Death of Robin Hood Logan-ൽനിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ തലത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. The Northman പോലുള്ള സിനിമകളോടാണ് ഇതിനെ കൂടുതൽ ചേർത്തുവയ്ക്കാൻ എനിക്ക് തോന്നുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ സ്വഭാവത്തിലെ ആദിമമായ, പ്രാകൃതമായ വശങ്ങളിലേക്കാണ് അവയും നോക്കുന്നത്. തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറിവരുന്ന അക്രമവും സ്വന്തം ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ബുദ്ധിമുട്ടുമാണ് രണ്ട് സിനിമകളും പരിശോധിക്കുന്നത്.

എനിക്ക് The Death of Robin Hood തോന്നുന്നത്, ഭൂതകാലവും ഭാവിയും വർത്തമാനത്തിൽ മുഖാമുഖം വരുന്നതിന്റെ ഒരു രൂപകമായാണ്. മരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഭൂതകാലവും മുന്നോട്ടുപോകാൻ വെമ്പുന്ന ഒരു ഭാവിയും വർത്തമാനത്തിൽ കണ്ടുമുട്ടുന്നു.

സിനിമ തുടങ്ങുന്നത് പ്രായമേറിയ റോബിൻ ഹുഡ് കാടിനുള്ളിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട് ജീവിക്കുന്നിടത്താണ്. ലിറ്റിൽ ജോണിനെ സഹായിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിനിടെ അയാൾക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേൽക്കുന്നു. അങ്ങനെ അയാൾ ഒരു ആശ്രമത്തിലെത്തുന്നു. അവിടെയുള്ള പ്രിയോറെസിന് അയാൾ ആരാണെന്ന് അറിയില്ല. അവൾ അയാളെ പരിചരിക്കുന്നു. ലിറ്റിൽ ജോണിന്റെ മകളും അവിടെയെത്തുന്നു. റോബിൻ അവളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.

എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ, തന്റെ ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് തനിക്ക് രക്ഷയില്ലെന്ന് റോബിൻ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഒരുനാൾ പഴയ പകയും പ്രതികാരവും ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തുമെന്നും അവിടെ കഴിയുന്ന എല്ലാവരുടെയും ജീവൻ അപകടത്തിലാകുമെന്നും അയാൾ മനസ്സിലാക്കുന്നു.

സിനിമയിലെ പല കഥാപാത്രങ്ങൾക്കും പലതരത്തിലുള്ള പ്രതീകാത്മക അർത്ഥങ്ങൾ കണ്ടെത്താനാകുമെങ്കിലും, പ്രധാനപ്പെട്ട മൂന്ന് കഥാപാത്രങ്ങൾ റോബിൻ ഹുഡ്, ലിറ്റിൽ മാർഗരറ്റ്, പ്രിയോറെസ് സിസ്റ്റർ ബ്രിജിഡ് എന്നിവരാണ്.

സ്വന്തം ഭൂതകാലം തന്നെ വേട്ടയാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന, മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു ആന്റിഹീറോയാണ് റോബിൻ ഹുഡ്. അക്ഷരാർത്ഥത്തിലും രൂപകാർത്ഥത്തിലും അയാൾ തന്റെ ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. തന്റെ ധീരതയെയും നന്മയെയും പുകഴ്ത്തിപ്പാടുന്ന ഇതിഹാസം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു നുണയാണെന്ന് അയാൾക്കറിയാം.

പ്രിയോറെസ് സ്വയം നിസ്വാർത്ഥയും ദയാലുവുമായ ഒരു കന്യാസ്ത്രീയായാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ റോബിൻ മനസ്സിലാക്കുന്നതുപോലെ, അതിന് പിന്നിൽ മറ്റൊരു മുഖമുണ്ട്. റോബിന്റെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഇര തന്നെയാണ് അവളും.

ലിറ്റിൽ മാർഗരറ്റാകട്ടെ, കുട്ടിയായിരിക്കുമ്പോഴേ അക്രമത്തിന്റെയും നഷ്ടത്തിന്റെയും ഭാരം ചുമക്കേണ്ടിവന്നവളാണ്. തന്നെ സഹായിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരേയൊരാൾ റോബിനാണെന്ന് അവൾക്കറിയാം. എന്നാൽ അയാളെ പൂർണമായി വിശ്വസിക്കാൻ അവൾക്ക് ഇപ്പോഴും കഴിയുന്നില്ല.

റോബിൻ ഹുഡ് ഭൂതകാലത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്—അഴുക്കും അക്രമവും ഭയവും നിറഞ്ഞ ഒരു ഭൂതകാലം. ഇതിഹാസങ്ങളും നാടോടിപ്പാട്ടുകളും അയാളെ വീരനായി വാഴ്ത്തുന്നു. എന്നാൽ ആ കഥകളുടെ മറുവശത്ത് അയാളുടെ ഇരകളുണ്ട്. ഒടുവിൽ ഭൂതകാലത്തിന് സ്വന്തം മുഖം തന്നെ നേരിടേണ്ടിവരും. താൻ ചെയ്ത ക്രൂരതകളെ നേരിൽ കാണേണ്ടിവരും.

അതിന്റെ ഇരകൾ കണക്കുതീർക്കാനായി തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, ഭൂതകാലത്തിന് ഒളിച്ചോടാൻ ഒരിടവും ബാക്കിയുണ്ടാകില്ല. ഒടുവിൽ മരിക്കാനായി അതിന് ആ ഒറ്റപ്പെട്ട ആശ്രമത്തിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങിയെത്തേണ്ടിവരുന്നു.

കരുണയുള്ള ഒരു കന്യാസ്ത്രീ നടത്തുന്ന ആ ആശ്രമം വർത്തമാനത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ഭൂതകാലത്തെ സുഖപ്പെടുത്താനും അതിന്റെ ഇരുണ്ട വശങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാനും വർത്തമാനം ശ്രമിക്കുന്നു. പ്രിയോറെസിനെപ്പോലെ തന്നെ, വർത്തമാനവും സുസ്ഥിരത, ആറ്റമിക് സിദ്ധാന്തം തുടങ്ങിയ വലിയ ആശയങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു.

പക്ഷേ, ഒരിക്കൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച ആ ഭൂതകാലം അതിന്റെ എല്ലാ അഴുക്കോടെയും മുന്നിൽ വന്നുനിൽക്കുമ്പോൾ, വർത്തമാനത്തിന് ഒരു തീരുമാനമെടുക്കേണ്ടിവരുന്നു—അതിനെ നശിപ്പിക്കണമോ, അതോ സംരക്ഷിക്കണമോ? അതോടൊപ്പം ഭാവിക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും വേണം.

ലിറ്റിൽ മാർഗരറ്റാണ് ഭാവിയുടെ പ്രതീകം. ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ അറിവൊന്നുമില്ലെങ്കിലും, അതിനെ അവൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. അതിനെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ അറിയാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും അതിൽനിന്ന് ഒരു അകലം പാലിക്കുന്നു. ചുറ്റുമുള്ള ലോകത്തെക്കുറിച്ച് അവൾക്ക് ആശയക്കുഴപ്പവും ഭയവുമുണ്ട്.

ഭാവിയെ സുരക്ഷിതമാക്കണമെങ്കിൽ വർത്തമാനം പ്രതികാരത്തിന്റെ ഈ ചക്രം തകർക്കണം. അക്രമത്തിന് ഒരു അവസാനം കുറിക്കണം. ഭൂതകാലത്തിലെ തെറ്റുകൾ മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്ക് മാറണം. സഹിക്കാനാവാത്ത ഓർമ്മകൾ ഭാവിക്ക് ഒപ്പം കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയുന്ന ലളിതമായ കഥകളായി മാറണം.

The Death of Robin Hood ഒരു പഴയ ഇതിഹാസത്തിന്റെ ഇരുണ്ട പുനരാഖ്യാനം മാത്രമല്ല. ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണമായ ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഫേബിളാണ് അത്. ചരിത്രത്തിൽനിന്നാണ് ഇതിഹാസങ്ങൾ പിറക്കുന്നത്. എന്നാൽ കാലം കടന്നുപോകുമ്പോൾ ചരിത്രം കഥകളായും പാട്ടുകളായും ഓർമ്മകളായും മാറുന്നു.

ഒരുപക്ഷേ അതുകൊണ്ടുതന്നെയാകാം, പഴയ കഥകളുടെ അടയാളങ്ങൾ പേറിക്കൊണ്ട് പിറക്കുന്ന പുതിയ കഥകൾ ഒടുവിൽ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒന്നായി മാറുന്നത്.

ട്രിങ്ക: തണുത്തൊരു മധുരസ്മരണ

എല്ലാവരും AI സൃഷ്ടിച്ച ചിത്രങ്ങളിലൂടെ എൺപതുകളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ, ഞാനും അറിയാതെ ഓർമ്മകളിലൂടെ ഒരു യാത്ര പോയി. എൺപതുകളുടെ തുടക്കത്തിൽ ജനിച്ച എനിക്ക് ആ കാലത്തെ ഓർമ്മകൾക്ക് ഇപ്പോൾ നേരിയ മങ്ങലുണ്ട്. അരികുകൾ തേഞ്ഞുപോയ ചില പഴയ ചിത്രങ്ങൾ പോലെ. അതൊരു മികച്ച കാലമായിരുന്നുവെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. പക്ഷേ, ഇന്നത്തേതിൽ നിന്ന് തീർത്തും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു അത്.

തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവസരങ്ങൾ കുറവായിരുന്നതിനാൽ, കിട്ടുന്ന ഓരോ ചെറിയ സന്തോഷത്തിനും വലിയ വിലയുണ്ടായിരുന്നു. പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അത്താഴം, ഒരു സിനിമ, പുതിയൊരു വസ്ത്രം—ഇവയൊക്കെ അപൂർവമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാകാം, അത്തരം ചെറിയ സന്തോഷങ്ങൾ മനസ്സിൽ ഇത്ര ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞത്.

അന്ന് നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴാണ്, പെട്ടെന്ന് എന്റെ മനസ്സിലേക്ക് ട്രിങ്ക വന്നത്.

എന്റെ ബാല്യത്തിന് നിറവും മധുരവും നൽകിയിരുന്ന ഒന്നായിരുന്നു ട്രിങ്ക. വർഷങ്ങളായി ഞാൻ അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചിട്ടുപോലുമില്ലെന്ന് അപ്പോഴാണ് മനസ്സിലായത്. ഇന്റർനെറ്റും അതിനെ ഏതാണ്ട് മറന്നുകഴിഞ്ഞതായി തോന്നുന്നു. അതിനെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്ന ഒരു ബ്ലോഗും, നിർമ്മാതാക്കൾ ഉൾപ്പെട്ട ഒരു കേസിലെ അനുകൂലമായ കോടതി വിധിയും, പഴയ മാസികകളിൽ നിന്നുള്ള അവ്യക്തമായ കുറച്ച് പരസ്യചിത്രങ്ങളും മാത്രമാണ് എനിക്ക് കണ്ടെത്താനായത്. പഴയ ടെലിവിഷൻ പരസ്യങ്ങളുടെ വീഡിയോകളൊന്നും YouTube-ലും കിട്ടിയില്ല.

പല രുചികളിൽ ലഭിച്ചിരുന്ന ഒരു സോഫ്റ്റ്-ഡ്രിങ്ക് കോൺസൻട്രേറ്റായിരുന്നു ട്രിങ്ക. പൊടിയായും ദ്രാവക കോൺസൻട്രേറ്റായും അത് ലഭിച്ചിരുന്നു; വെള്ളത്തിൽ കലർത്തിയാണ് കുടിച്ചിരുന്നത്. ഓറഞ്ചും മുന്തിരിയും ആയിരുന്നു ഞാൻ വ്യക്തമായി ഓർക്കുന്ന രുചികൾ. പല നിറങ്ങളിലുള്ള അഞ്ചോ ആറോ കുപ്പികൾ ഒരു കടയിൽ നിരന്നിരിക്കുന്നത് ഇന്നും മനസ്സിലുണ്ട്.

ഒരു ടെലിവിഷൻ പരസ്യവും ഓർമ്മയിലുണ്ട്. ഒരു ജിംഗിളുണ്ടായിരുന്നു. അതിന്റെ വാക്കുകൾ ഇപ്പോൾ ഓർമ്മയില്ല. പക്ഷേ, അവസാനം വരുന്ന “Drinka Trinka”യും, അതിന് പിന്നാലെ എന്തോ താഴെ വീഴുന്ന ശബ്ദവും വളരെ വ്യക്തമായി ഓർക്കുന്നു.

അത് ഞങ്ങൾക്ക് ഒരു കളിയായിരുന്നു. മാതാപിതാക്കളുടെ ശല്യത്തിന് വകവെക്കാതെ, ഞാനും സഹോദരിയും “Drinka Trinka” എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഓരോ തവണയും കുറച്ച് ട്രിങ്ക നിലത്ത് ഒഴിക്കും. വീട്ടിൽ ട്രിങ്ക എപ്പോഴും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ഞങ്ങൾ ഫ്രിഡ്ജ് വാങ്ങിയതിന് ശേഷം. ഒരിക്കൽ അച്ഛൻ അതിന്റെ എതിരാളിയായ രസ്ന വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നതും ഓർമ്മയുണ്ട്. ഞങ്ങൾക്ക് അതത്ര ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ഒടുവിൽ ഞങ്ങൾ വീണ്ടും ട്രിങ്കയിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങി.

തൊണ്ണൂറുകളുടെ തുടക്കത്തിൽ ഞങ്ങൾ തലശ്ശേരി പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് പൂർവികരുടെ വീടിനടുത്തുള്ള, കുറച്ചുകൂടി വിദൂരമായ ഒരു ഗ്രാമത്തിലേക്ക് താമസം മാറി. അന്ന് ജീവിതത്തിൽ വലിയ മാറ്റമൊന്നും സംഭവിച്ചിട്ടില്ലെന്നായിരുന്നു എന്റെ തോന്നൽ. ഇന്ന് തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോഴാണ് ആ മാറ്റം എത്രത്തോളം അടിസ്ഥാനപരമായിരുന്നെന്ന് മനസ്സിലാകുന്നത്.

അത് ട്രിങ്കയ്ക്കും പ്രയാസകരമായ ഒരു കാലമായിരുന്നിരിക്കണം. ആ സമയത്ത് അതിന്റെ പരസ്യങ്ങൾ കാണുന്നത് എന്റെ ഓർമ്മയിൽ ഇല്ല.

ഇതിനിടയിൽ ഞങ്ങളുടെ കുടുംബവും ട്രിങ്ക പോലുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ നിന്ന് പതുക്കെ അകന്നു. അമിതമായ പഞ്ചസാരയുടെയും കൃത്രിമ ഭക്ഷ്യനിറങ്ങളുടെയും ദോഷങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം സമൂഹത്തിൽ വളർന്നുവരികയായിരുന്നു. പുതിയ സ്കൂൾ വീട്ടിൽ നിന്ന് കുറച്ചുദൂരെയായിരുന്നു. അതോടെയാണ് ഉപ്പിട്ട സോഡയും നാരങ്ങാ സോഡയും പോലുള്ള പാനീയങ്ങളുടെ രുചി പരിചയപ്പെടുന്നത്. പിന്നീട് സ്കൂൾ കാലം മുഴുവൻ കൃത്രിമമായി മധുരപ്പെടുത്തിയ പാനീയങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഏറെക്കുറെ അകന്നുനിന്നു.

ട്രിങ്ക എപ്പോഴാണ് വിപണിയിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായതെന്ന് ഞാൻ അറിഞ്ഞതേയില്ല. ഇന്ത്യയിൽ രണ്ടു പതിറ്റാണ്ടോളം ജനപ്രിയമായിരുന്ന രസ്നയുടെ വളർച്ച അതിന് ഒരു കാരണമായിരുന്നിരിക്കാമെന്ന് തോന്നുന്നു. രസ്നയുടെ വിപണനത്തിന് വലിയൊരു പങ്ക് വഹിച്ചത് അങ്കിത ഝവേരിയെ അവതരിപ്പിച്ച പ്രശസ്തമായ പരസ്യക്യാമ്പയിനും “I Love You Rasna” എന്ന ജനപ്രിയ ടാഗ്‌ലൈനുമായിരുന്നു. എന്റെ ഓർമ്മയിൽ, ട്രിങ്കയ്ക്ക് രുചിയിൽ മേൽക്കൈയുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷേ വിപണനം അത്ര ശക്തമായിരുന്നില്ല.

എങ്ങനെയോ, തൊണ്ണൂറുകളിൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ട്രിങ്ക ഇന്ത്യൻ രുചിമുകുളങ്ങളോട് വിടപറഞ്ഞു.

എൺപതുകളുടെ സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തോടുള്ള താൽപര്യം AI ചിത്രങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നപ്പോഴാണ്, വർഷങ്ങളായി മറന്നുകിടന്ന ഈ പ്രിയപ്പെട്ട ബ്രാൻഡിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മയും തിരിച്ചുവന്നത്.

നിങ്ങളുടെ ബാല്യത്തിൽ നിങ്ങളും ഇഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും ഇന്ന് വിപണിയിൽ ഇല്ലാത്ത ഏതെങ്കിലും ബ്രാൻഡുണ്ടോ? അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മകൾ പങ്കുവെക്കാമോ?

Sansad or Sadak, or Both?

 

Above is the quote that Yogendra Yadav made after Dharmendra Pradhan resigned from the post of education minister. I can understand the emotional outburst due to which he made this statement, as the development was unexpected. Following a violent scuffle by the protesting students who banded themselves as the Cockroach Janta Party, the central government quickly gave in to all the demands of the students and let the minister go. For Yadav, that must have been a rare occasion of euphoria because all his past attempts at scoring a win against the Modi government had a history of falling flat on their face.

With this statement, Yadav wants to imply that Indian democracy, from now on, will be held hostage by street protests that won't allow the functioning of the Parliament. This effectively means the redundancy of the elections, the cornerstone of any functioning democracy. Parliament essentially derives legitimacy from elections. 

Anyone familiar with the recent electoral history of India will know that BJP, led by Modi, treats elections like a blitzkrieg. In the latest one in West Bengal, the BJP not only defeated the incumbent TMC government but also virtually obliterated the opponent from politics and finished the political career of its supremo. 

It's natural that anyone who opposes the BJP would have their hopes rekindled by the non-electoral victory of the Cockroach Janta Party on the streets of New Delhi. Yadav, never famous for exercising restraint, expressed his feelings explicitly. Even if I ignore the intense sense of anarchy and non-democratic sensibility of the comment, it's difficult to let go of its immense stupidity.

There is one aspect that Yadav forgot while trying to provoke his beaten opponents—BJP's history. If he tries to bring the fight to the streets, how does he plan to win it? Did he forget that the BJP was involved in several bigger and extremely violent agitations directly or through their proxies like the Bajrang Dal or the VHP? Let's just recount the main ones for the sake of the forgetful amongst us. 

The Navnirman movement of 1975 in Gujarat was strongly backed by Bharatiya Jana Sangh, which was the BJP's earlier version. It was in this mass protest against corruption, which claimed more than a hundred lives, that Narendra Modi was noted for the first time in political circles. The anti-Mandal agitation of 1990 had more than sixty casualties and led to the fall of the V. P. Singh government. The Ram Janmabhoomi movement spanned multiple decades. The early nineties caused much violence and destruction. The post-Godhra riot is a recent event that I hope Yadav hasn't forgotten. I'm not even mentioning the several minor ones. 

Each of these movements demonstrated the BJP ecosystem's capacity to organize, sustain and politically capitalize on mass street mobilization. But once they achieved national prominence, especially after Modi was elected as the prime minister, we can observe that there is a considerable difference in their attitude. Several proxies like Bajrang Dal and VHP are defanged. One can still find them engaging in occasional violence, but mostly inconsequential and confined to small localities. One reason for this hibernation is that the BJP, with its comfortable electoral power, doesn't need much support through street mobilization. They now rely on state institutions and police. 

But I don't think they need much time to revive the proxies if cornered. I think for the sake of the national interest, it would be better to fight the BJP in elections and not force them to the streets. A party that historically excelled at street mobilization is probably the last opponent one should try to defeat through street politics rather than elections.

അറബിക്കുതിര: മാനത്തിന്റെ പരിണാമം

ഈ ലേഖനത്തിൻ്റെ ഇംഗ്ലീഷ് രൂപം ഇവിടെ വായിക്കാം.

അറബ് നാടുകളുമായുള്ള കേരളത്തിന്റെ ബന്ധം ചരിത്രപരമാണ്. പുരാതനകാലം മുതൽ ഇവിടുത്തെ തീരങ്ങളിൽ നിന്ന് കയറ്റിയയയ്ക്കുന്ന സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങൾ അറേബ്യയിൽ എത്തുകയും അവിടുന്ന് യൂറോപ്പിലേക്കും മറ്റും പോകുകയും ചെയ്തു. കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക സാമ്പത്തിക ചരിത്രത്തെ ഇത് വളരെ സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗൾഫിൽ എണ്ണ കണ്ടെത്തിയ ശേഷം ഉണ്ടായിട്ടുള്ള മലയാളികളുടെ തൊഴിൽ തേടിയുള്ള പ്രവാസം ഇതിന്റെ രണ്ടാം ഭാഗമാണ്. 

വരൾച്ചയും വെള്ളപ്പൊക്കവും തൊഴിലില്ലായ്മയും കൊടികുത്തി വാണിരുന്ന കാലത്ത് ഗൾഫിൽ എത്തി കഷ്ടപ്പെട്ട് പണിയെടുത്ത ഒരു തലമുറയുടെ പുറകേ എത്രയോ യുവാക്കൾ ജീവിതം കരുപ്പിടിപ്പിച്ചു, കുടുംബങ്ങൾ തകർച്ചയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടു. എന്നാൽ എല്ലാ കഥകളും ശുഭപര്യവസായികളായിരുന്നില്ല. പലരും അവിടെ ചൂഷകരായ സ്പോൺസർമാരുടെയും മനുഷ്യത്വമില്ലാത്ത തൊഴിലുടമകളുടെയും അടിമകളായി ജീവിതം ഹോമിച്ചു. അതികഠിനമായ നിയമങ്ങളുടെ ഊരാക്കുടുക്കിൽ പെട്ടു. ചിലർ വിസാതട്ടിപ്പുകളിൽ കുരുങ്ങി, കടൽ കടക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ മുംബൈയിലെ തെരുവുകളിൽ അലഞ്ഞു. 

എല്ലാ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളിലും എന്ന പോലെ സ്ത്രീകൾ ആണ് ഏറ്റവും വലിയ ഇരകളായത്. വീട്ടുജോലിക്കു പോകുന്ന പെണ്ണുങ്ങളിൽ പലരും ചൂഷണത്തിന് വിധേയരായി. കുടുംബത്തിലെ പ്രാരാബ്ധങ്ങൾ ചിലരെയൊക്കെ ലൈംഗികത്തൊഴിലാളികളാക്കി. മനുഷ്യക്കടത്ത് റാക്കറ്റുകൾ ഗ്രാമങ്ങളിൽ പോലും വ്യാപകമായി. ഹസ്സൻ നാസ്സിർ രചിച്ച അറബിക്കുതിര എന്ന നോവൽ, ഈ ലോകത്തെ നമ്മുടെ മുന്നിൽ പച്ചയായി തുറന്നു കാട്ടുന്നു. പത്തുമാസം മുംബൈയിൽ വിസയ്ക്കു വേണ്ടി താമസിച്ചപ്പോൾ, കണ്ടതും കേട്ടതുമായ അനുഭവങ്ങൾ ആണ് ആസ്പദം.

മണി എക്സ്ചേഞ്ചും ഗൾഫിലേക്ക് വേലക്കാരി സപ്ലൈയുമൊക്കെയായി നടക്കുന്ന കുഞ്ഞിമൂസ ഒരു ദിവസം തന്നെ ഖുർആൻ പഠിപ്പിച്ച മൊല്ലാക്കയുടെ ഭാര്യയെ കാണുന്നു. ഒരു ചതിയിലേക്കാണ് അവർ പോകുന്നത് എന്നു മനസ്സിലാക്കി അവൻ അവരെ രക്ഷിക്കുന്നു. വിധവയായ ശേഷം മൂന്നു പെൺമക്കളെ കെട്ടിക്കാനായി ഗൾഫിൽ പോകാൻ വേണ്ടിയെത്തിയ നിഷ്കളങ്കയായ സ്ത്രീയുടെ ബാധ്യത ഏറ്റെടുത്ത മൂസ അവരെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ഏക വഴി തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. 

അറബിക്കുതിര എന്ന ശീർഷകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ധ്വനി അവസാനം ആണ് വ്യക്തമാകുന്നത്, മനസ്സിൽ ഒരു മുറിവേൽപ്പിച്ചു കൊണ്ട്. നബീസുത്താത്തയുടെ കഥാപാത്ര പരിണാമം, അവരുടെ നിഷ്കളങ്കതയുടെ അന്ത്യം, ഇതെല്ലാം ഇങ്ങനെ മാത്രമേ സംഭവിക്കാൻ സാധിക്കുള്ളൂ എന്ന് എഴുത്തുകാരൻ നമ്മളെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ മാനത്തിന് വലിയ വില ഇടുമ്പോഴും അത് പരിപാലിക്കാൻ വേണ്ട സാഹചര്യം ഒരുക്കാൻ യാതൊരു താത്പര്യവും കാട്ടാത്ത സമുദായത്തെയാണ് പ്രതിക്കൂട്ടിൽ നിർത്തുന്നത്. 

നബീസുവിന്റെ പരിണാമകഥയിലെ ഉത്പ്രേരകം (catalyst) ആണ് കുഞ്ഞിമൂസ. പലപ്പോഴും അവന്റെ പ്രവൃത്തികൾ സ്വാർത്ഥതയായോ, ചതിയായോ തോന്നിപ്പിക്കും. എന്നാൽ അയാളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അയാളുടെ നിസ്സഹായത നമുക്കു കാണാം. മുംബൈയുടെ രീതികൾ, സമൂഹവും സമുദായവും വരച്ച വരകൾ എന്നിവയിലൂടെ മാത്രം നടക്കാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടവനാണ് അവൻ. കഥ തീരുമ്പോഴും അവന്റെ കഥ നമ്മൾ മുഴുവനും കേൾക്കുന്നില്ല. 

കഥയിലെ മൂന്നാമത്തെ പ്രധാന കഥാപാത്രം മുംബൈ നഗരമാണ്. ആദ്യം ഭീമാകാരമായ ഒരു പീഡനയന്ത്രം കണക്കെ നമ്മളെ ഞെട്ടിക്കുന്ന നഗരം പതുക്കെ പതുക്കെ അതിന്റെ വർണ്ണങ്ങൾ കാട്ടുന്നു. ഏതോ സമയത്ത് നാം മനസ്സിലാക്കുന്നു അതല്ല നാടാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ തിന്മയുടെ ഉറവിടം. അവിടുന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നവരുടെ അവസാന ആശ്രയമാണ് നഗരം. അതിന്റെ വികൃതരൂപം അവിടെ കുടിയേറിയവരുടെ സഞ്ചിതമായ പീഡാനുഭവങ്ങളുടെ സംഭാവനയാണ്. 

ഈ നോവൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തിൽ ഉടലെടുത്തത് കാരണം വായനക്കാർക്ക് ആശ്വാസം തരാൻ എവിടെയും ശ്രമിക്കുന്നില്ല. തുറന്നു പറഞ്ഞുള്ള എഴുത്ത് ചിലർക്കെങ്കിലും അരോചകമായി തോന്നാം. കഥാപാത്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണങ്ങൾ നീണ്ടുപോകുന്ന സംവാദങ്ങളാകുന്നത് ആഖ്യാനത്തിന്റെ രസച്ചരട് പലപ്പോഴും പൊട്ടിക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാലും എഴുത്തുകാരന്റെ സത്യസന്ധത, താൻ എഴുതുന്ന ലോകത്തിന്റെ വൈചിത്ര്യത്തിന്റെ വർണ്ണനയിൽ കാട്ടുന്ന വൈദഗ്ദ്ധ്യം, ചാരിത്ര്യം, സദാചാരം, ധാർമ്മികത, തുടങ്ങിയവയെ കുറിച്ചുള്ള ചില ദർശനങ്ങൾ, ഈടുനിൽക്കുന്ന കഥാപാത്രസൃഷ്ടി എന്നിവ പുസ്തകത്തെ മികച്ചതാക്കുന്നു.